نورچیست؟!
از زمان کودکی، دیدگاه ما در مورد نور، بسیار بدیهی بهنظر میرسد. در آن زمان جهان ما، روشن یا تاریک است. اما در ادامه توضیح خواهیم داد که نور، پدیدهای پیچیدهتر بوده و باید در مقیاس میکروسکوپی آن را بررسی کرد.
نور پس از سفری با سرعت بالا و طی مسافت 149 میلیون کیلومتر (93 میلیون مایل دور) از خورشید به سیاره ما میرسد. پرتوها با سرعتی معادل 186،000 مایل (300،000 کیلومتر) در ثانیه حرکت میکنند؛ بنابراین نوری که در هر لحظه میبینید، مربوط به هشت دقیقه پیش بوده که از خورشید سفر خودش را آغاز کرده است.
اما چرا و چگونه نور چنین سفری را انجام میدنوری که ما آن را میبینیم بخشی از انرژی خورشید است که چشمان ما قادر است آن را تشخیص دهد. هنگامی که نور بین دو مکان (از خورشید به زمین یا از یک چراغ قوه به سوی پیادهرو) حرکت میکند، انرژی بین این دو نقطه نیز به جریان در میآید. انرژی به شکل امواج (شبیه به امواج دریا، حدود 100 میلیون بار کوچکتر) حرکت میکنند. این امواج الگویی ارتعاشی از امواج الکتریکی و مغناطیسی هستند که ما آنها را انرژی الکترومغناطیسی مینامیم. در حقیقت این دو موج الکتریکی و مغناطیسی به یکدیگر عمود بوده و با سرعت نور منتقل میشوند.
موج یا ذره
دانشمندان برای سالهای بسیاری با این سوال مواجه بودند که آیا نور واقعا یک موج است؟ در قرن 17، آیزاک نیوتن، یکی از اولین افرادی بود که به مطالعه دقیق در مورد جزئیات نور پرداخت. او برای اولین بار نور را به عنوان جریانی از ذرات یا بطور ساده آن را به صورت ذره در نظر گرفت. اما رقیب بزرگش، فیزیکدانی هلندی به نام «کریستیان هویگنس» (Christiaan Huygens)، کاملا معتقد بود که نور از امواج تشکیل شده است.
light-newton
نیوتن، نور را به صورت جریانی از ذرات در نظر گرفت.
ادعای ذرهای بودن نور توسط نیوتن منجر به طرح مباحثی شد که حتی امروزه نیز در مورد آن گفت و گو میشود. در بعضی موارد، نور به درستی مشابه با موج رفتار میکند. برای نمونه پرتوها میتوانند از یک آینه بازتاب شوند. دقیقا مشابه با حالتی که امواج دریا به صخره برخورد کرده و باز میگردند. از زاویهای دیگر، نور رفتاری بسیار مشابه با یک جریان از گلولههایی دارد که از یک اسلحه با سرعت بالایی شلیک میشوند. در طول قرن بیستم فیزیکدانان معتقد بودند که نور میتواند همزمان ذره و موج باشد. (این نظریه تحت عنوان دوگانگی موجی-ذرهای شناخته میشود).
پاسخ دقیقتر به این مسئله شاید بجای فیزیکی بودن، بیشتر فلسفی و روانشناسی است. درک ما از جهان بر اساس چگونگی کارکرد چشم و مغز ما تفسیر میشود. بعضی اوقات به نظر میرسد که نور بهعنوان موج رفتار میکند؛ گاهی اوقات نیز به نظر میرسد که نور جریانی از ذرات است. این در حالی است که در نگاه اول به نظر میرسد هر دوی این مفاهیم نمیتوانند برقرار باشند. میتوان وانمود کرد که نور تقریبا هر دوی این رفتارها را با تناسب خاصی و در شرایط خاصی دارد. برای درک بهتر نور میتوان آن را به صورت شکلی از انرژی در نظر گرفت. یک روز ممکن است شخصی راهی بهتر برای توصیف و توضیح آن ارائه میدهد که در تمام شرایط کاملا منطقی بهنظر میرسد. بنابراین میتوان در نهایت میتوان گفت که نور را هم میتوان به صورت موجی و هم به صورت ذرهای تفسیر کرد.
رفتار نور
امواج نور (در این بخش نور را بهصورت موج در نظر بگیرید) در ۴ حالت مختلف مورد بررسی قرار میگیرد. این رفتارها با نامهای بازتاب، شکست، پراش و تداخل شناخته میشوند. در ادامه هریک از این حالات را بهطور مجزا توضیح خواهیم داد.
بازتاب
واضحترین چیزی که در مورد نور میتوان گفت این است که با برخورد آن به اشیاء مختلف منعکس میشود. بازتاب تنها دلیلی است از اینکه میتوانیم اشیاء موجود در اطرافمان را ببینیم. به این دلیل است که نور، از خورشید یا از چیزی مانند یک لامپ الکتریکی به چشم ما بازتاب میکند. در حقیقت اگر منبع را حذف کنید یا از رسیدن نور آن به چشمانتان جلوگیری کنید، این اشیاء ناپدید میشوند. بدیهی است که در این حالت اجسام از بین نمی روند بلکه شما دیگر نمیتوانید آنها را مشاهده کنید.
light
بازتاب میتواند به دو روش کاملا متفاوت انجام شود. اگر سطحی صاف بوده و بسیار صیقل داده شده را در معرض یک پرتو باریک از نور قرار دهید، خواهید دید که پرتو مذکور به طور کامل بازتاب داده میشود. این موضوع به این معنی است که اگر پرتوهای یک چراغ قوه یا لیزر را به یک آینه بتابانید، پرتوهای مذکور بازتاب داده میشوند. اکثر اشیا صیقل داده شده و صاف قابلیت بالایی در بازتاب پرتوهای نور دارند. از طرفی وقتی نوری را روی سطحی زبر بتابانید، خواهید دید که پرتوهای آن پراکنده میشوند. این نوع از بازتاب، پخش نامیده میشود و این همان دلیلی است که باعث میشود اکثر اشیاء را در اطرافمان ببینیم. در حقیقت اگر جسمی کل پرتو تابیده شده به خودش را جذب کند، دیگر قادر نخواهیم بود آن را ببینیم.
اگر قادر باشید چهره خود را در بستری همچون آب یا آینه به طور کامل ببینید، در این صورت بازتاب به صورت بازتاب کامل است؛ اما اگر نتوانید چهره خود را مشاهده کنید، بازتاب از نوع پخش محسوب میشود. برای نمونه یک قاشق چایخوری را صیقل دهید، در این صورت خود را کاملا واضح در آن خواهید دید. اما اگر قاشق کثیف باشد، ذرات زیر و گرد و غبار، نور را در همه جهات پراکنده میکند و صورت شما ناپدید میشود.هد؟ همانطور که احتمالا میدانید، خورشید کرهای آتشین است که انرژی را در تمام جهات منتشر میکند. تولید انرژی در خورشید با استفاده از فرآیند همجوشی هستهای انجام میگیرد.